Rozdział 5. Programy

1. Programy nauczania w debacie publicznej – wydarzenia

Maj 2006

• Roman Giertych przedstawia priorytety, które będą kształtować pracę MEN. Główne problemy, zdaniem Giertycha, to wychowanie, w tym: walka z patologiami w szkole, kreowanie pozytywnych, patriotycznych wzorców, podniesienie poziomu wykształcenia. Giertych zamierza wzmocnić prestiż zawodu nauczyciela, doprowadzić do zwiększenia wynagrodzeń, nadać nauczycielom status funkcjonariuszy publicznych.
• Prezydent Lech Kaczyński mówi w programie telewizyjnym „Kawa na ławę” o Romanie Giertychu: „Chcę mu powiedzieć, że podstawowymi problemami są: narkotyki, przemoc, poziom nauczania i wychowanie patriotyczne. Ale wychowanie patriotyczne to nie znaczy wychowanie w tradycji endeckiej. To nie moja tradycja. Pan premier Giertych powiedział kilkakrotnie, że nie będzie ideologizował resortu, i ja mu wierzę.”
• MEN zapowiada nowelizację Ustawy o systemie oświaty: wprowadzenie monitoringu, blokad w szkolnych komputerach treści internetowych, „które mogą być zagrożeniem dla prawidłowego rozwoju psychicznego uczniów” oraz obowiązek ustalania przez radę pedagogiczną zestawu podręczników na kilka lat. Zmiany mają być finansowane z budżetu państwa.
• Giertych zapowiada także wprowadzenie w 2007 roku egzaminu maturalnego z religii. Program nauczania ma opracować Komisja Wspólna Rządu i Episkopatu Polski.
• Debata publiczna ministra edukacji z przedstawicielami związków zawodowych. Minister mówi o planach resortu, zapowiada m.in. wprowadzenie programu „Tani podręcznik”. Resort rozważa także wprowadzenie na maturze wychowania patriotycznego i związane z tym rozszerzenie programu nauczania historii, zwłaszcza współczesnej.

Czerwiec 2006

• MEN: prezentacja założeń programu „Tani podręcznik”. Ministerstwo zadecyduje, jakie podręczniki będą obowiązywały w szkołach oraz ogłosi przetargi na wydanie książek do poszczególnych przedmiotów. Wiceminister Orzechowski: „zagwarantowane prawo wyboru podręcznika zostanie zachowane, ale być może w mniejszym zakresie.” Protestują wydawcy i księgarze – ich zdaniem zniesienie dystrybucji podręczników oznaczać będzie zniknięcie księgarni z małych, a potem dużych miast i bankructwo wydawnictw.
• Giertych ogłasza konsultacje dotyczące wprowadzenia do szkół wychowania patriotycznego. Zakłada, że w prowadzeniu lekcji pomogą osoby, które „dadzą świadectwo patriotyzmu”: weterani wojenni, dawni opozycjoniści, żołnierze uczestniczący w misjach wojskowych, na przykład w Iraku. Obowiązek wychowania patriotycznego, zdaniem Giertycha, nakłada na szkoły i ministra edukacji Ustawa o systemie oświaty i Karta Nauczyciela.
• W specjalnym piśmie do kuratorów oświaty Giertych zaleca, aby uroczystości szkolne rozpoczynały się i kończyły odśpiewaniem hymnu państwowego.
• Giertych zapowiada oddzielenie historii Polski od historii powszechnej. Mówi: „Po dwóch tygodniach konsultacji dotyczących wprowadzenia wychowania patriotycznego podjęliśmy decyzję o wprowadzeniu ścieżki programowej tego przedmiotu w ramach historii Polski. Wychowania młodzieży w miłości do ojczyzny nie warto uczyć na odrębnych lekcjach. Takiej postawy trzeba uczyć na przykładach, patriotyzm nie jest wiedzą teoretyczną. Natomiast elementy WOS-u będą nauczane w ramach obu przedmiotów”. W ramach historii Polski proponuje zorganizowanie specjalnego programu rządowego – uczniowie uczestniczyliby w szkolnych wycieczkach do miejsc historycznych.
• Mirosław Orzechowski prezentuje na konferencji prasowej projekt MEN dotyczący lekcji wychowania fizycznego. Liczba godzin w-f ma zostać zmniejszona do trzech, w miejsce czwartej pojawią się dwie godziny fakultatywnych zajęć sportowych. Wg wiceministra, dzięki nowemu programowi Polska zyska dobrze przygotowanych sportowców, którzy w przyszłości będą osiągać sukcesy.

Lipiec 2006

• Roman Giertych odcina się od antysemickich elementów tradycji ruchu narodowego.
• Roman Giertych rozważa wycofanie się z planów wprowadzenia matematyki do obowiązkowego zestawu przedmiotów maturalnych.  
• Roman Giertych zapowiada „amnestię” maturalną.

Sierpień 2006

• MEN zapowiada likwidację liceów profilowanych.
• 22 sierpnia 2006: publiczne wysłuchanie projektu ustawy o Narodowym Instytucie Wychowania w Sejmie.
• Roman Giertych informuje o powołaniu w resorcie edukacji trzech zespołów do prac nad przygotowaniem programu dla szkół o szczególnym nadzorze pedagogicznym, przygotowaniem programu „Tani podręcznik” oraz weryfikacją dotychczas obowiązującego spisu lektur szkolnych.

Wrzesień 2006

• Roman Giertych zapowiada ustawowe zobowiązanie szkół do odpowiednio wczesnego wyboru szkolnego zestawu podręczników na okres czterech lat (uchwałą rady pedagogicznej i po konsultacjach z radami rodziców). Zestaw ma zawierać po jednym podręczniku do danych zajęć edukacyjnych. Ma to stworzyć możliwość „dziedziczenia” podręczników przez kolejne roczniki oraz ograniczyć liczbę podręczników.
• Rozpoczynają się prace nad wprowadzaniem wychowania patriotycznego do szkół: zmiana spisu lektur szkolnych. Z kanonu mają zniknąć utwory Gombrowicza, w zamian MEN proponuje: „Potop” i „Krzyżaków” Sienkiewicza, „Pamięć i tożsamość” Jana Pawła II oraz pierwszy tom „Opowieści z Narnii” C.S. Lewisa – „Lew, czarownica i stara szafa”. 

Październik 2006

• Roman Giertych informuje o przesłaniu do konsultacji społecznej projektu zmian w rozporządzeniu w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół. „Istotą zmian jest powrót Sienkiewicza do polskich szkół”, powiedział minister.
• Rzecznik Praw Obywatelskich składa wniosek do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie „amnestii maturalnej”.
• Wiceminister Orzechowski nazywa teorię ewolucji kłamstwem i zapowiada, że w polskiej szkole nie należy o niej uczyć. Proponuje rozpoczęcie rozmów w sprawie usunięcia nauczania ewolucjonizmu ze szkół i zastąpienia go kreacjonizmem.

Listopad 2006

• Minister kultury Kazimierz Michał Ujazdowski stwierdza, że należy dyskutować nad powrotem edukacji kulturalnej do szkół podstawowych.
• 7 listopada: rząd przyjmuje projekt nowelizacji Ustawy o systemie oświaty.
• Wydawcy edukacyjni krytykują propozycje, zawarte w projekcie nowelizacji Ustawy o systemie oświaty, zgodnie z którymi rada pedagogiczna raz na cztery lata ma wybierać jeden podręcznik na jeden poziom edukacyjny.
• W szkołach będą bezpłatnie dystrybuowane biuletyny Instytutu Pamięci Narodowej. Wiceminister Orzechowski podkreśla, że „są one nowymi podręcznikami, bo zawierają to, czego nie ma w dotychczas wydanych książkach. Zawierają najnowszą historię Polski, czyli to, co nas teraz najbardziej obchodzi”.
• Rząd przyjmuje Program Operacyjny „Kapitał Ludzki” i decyduje o przesunięciu 700 mln zł z części przeznaczonej do zagospodarowania przez samorządy do puli MEN na zajęcia pozalekcyjne. „Ministrowie uznali, że wyrównywanie szans edukacyjnych w skali Polski należy koordynować centralnie” – mówi minister rozwoju Grażyna Gęsicka.
• MEN wydaje rozporządzenie zmieniające rozporządzenie w sprawie podstawy programowej – zmieniony zostaje kanon lektur w szkołach podstawowych, gimnazjach i szkołach ponadgimnazjalnych. Pojawia się więcej książek Sienkiewicza: „Krzyżacy” w gimnazjum, „Quo Vadis” i „Potop” w liceum, a także „Pamięć i tożsamość” Jana Pawła II. Młodsze dzieci mają czytać m.in. „Opowieści z Narnii”. Wśród lektur są dzieła Gombrowicza.

Grudzień 2006

• List otwarty do premiera Jarosława Kaczyńskiego w sprawie odwołania ze stanowiska wiceministra edukacji Mirosława Orzechowskiego przesyła 1135 naukowców. Jest to reakcja na wypowiedź Orzechowskiego dotyczącą teorii ewolucji.
• Roman Giertych zapowiada przedłużenie nauki w liceach do czterech lat: „Można to zrobić na dwa sposoby: obniżając wiek pierwszoklasistów do sześciu lat lub skracając naukę w gimnazjum do dwóch lat”. Ogłasza też plan wprowadzenia progów punktowych dla starających się o przyjęcie do szkół maturalnych. Uczniowie, którzy ich nie osiągną, uczyliby się w zawodówkach.
• W MEN przygotowywane jest rozporządzenie dotyczące nauczania religii w szkole. Religia i etyka w szkole ma być traktowana tak jak każdy inny przedmiot. Religia będzie wliczana do średniej ocen i może wpłynąć na wynik na świadectwie.
• Roman Giertych zapowiada wprowadzenie możliwości zdawania religii na maturze już od 2010 roku.
• Roman Giertych podejmuje decyzję o rezygnacji z powołania Narodowego Instytutu Wychowania.
• Roman Giertych proponuje wprowadzenie do szkół filozofii. Ostateczna decyzja ma zapaść konsultacjach społecznych, uzyskaniu zgody Kościoła (filozofia miałaby zastąpić jedną z godzin religii) i kongresie dotyczącym edukacji.

Styczeń 2007

• 16 stycznia: Trybunał Konstytucyjny orzeka, że „amnestia maturalna” jest niezgodna z Konstytucją.
• Pojawia się zapowiedź zmian w projekcie nowelizacji Ustawy o systemie oświaty – MEN chce zmienić sposób ustalania szkolnego zestawu podręczników oraz programów wychowania przedszkolnego i nauczania. Program nauczania i podręcznik wybrany przez nauczyciela ma być opiniowany przez radę rodziców i zatwierdzany przez radę pedagogiczną. W uzasadnionych przypadkach rada pedagogiczna – na wniosek nauczyciela, rady rodziców lub z własnej inicjatywy – będzie mogła dokonać zmian w szkolnym zestawie programów nauczania i zestawie podręczników; zmiany nie będą jednak możliwe w trakcie roku szkolnego.

Luty 2007

• Polska Izba Książki przekazuje na ręce ministra edukacji, premiera Kaczyńskiego i marszałków Sejmu i Senatu protest, dotyczący programu „Tani Podręcznik”. Zdaniem wydawców projekt wprowadzi chaos i zrujnuje rynek wydawniczy, a nie doprowadzi do obniżki cen podręczników.
• MEN sprawdza, w jaki sposób podręczniki przedstawiają rozmnażanie człowieka. Układ rozrodczy kobiet i mężczyzn, zapłodnienie, ciąża i poród stają się przedmiotem kontroli. Ministerstwo prosi kilku największych wydawców podręczników o przesłanie książek do przyrody i biologii.
• Premier Jarosław Kaczyński podsumowuje przegląd pracy ministerstw. Oceniając MEN, mówi, że minister edukacji, „co by o nim nie powiedzieć”, stara się przywrócić porządek w szkołach, przezwyciężyć tamtejsze patologie, co jest „głównym zadaniem ministerstwa”. Opowiada się za kształtowaniem w szkołach postawy patriotycznej, choć uznaje, że „sama lekcja patriotyzmu to może nie jest dobry pomysł”. Według premiera wychowanie patriotyczne musi być działaniem kompleksowym; podkreśla konieczność współpracy resortów edukacji i kultury. Wychowanie patriotyczne powinno także znaleźć odzwierciedlenie we wszystkich przedmiotach humanistycznych. Premier mówi także, że „dorośli nie mają prawa ustępować pola w szkołach dzieciom i młodzieży, gdyż rządzenie musi być dojrzałe, a dyscyplina w szkole – to nie zbrodnia”.

Marzec 2007

• 2 marca: Sejm głosuje przygotowaną przez Komisję Nadzwyczajną „Solidarne Państwo” nowelizację Ustawy o systemie oświaty. Projekt zawiera zapisy dotyczące egzaminów eksternistycznych, możliwości nałożenia na szkoły obowiązku instalowania i aktualizowania oprogramowania zabezpieczającego przed niebezpiecznymi stronami w Internecie, obowiązek wybrania przez szkołę jednego programu i jednego podręcznika dla danych zajęć edukacyjnych na trzy lata, nowy skład komisji przeprowadzającej konkurs na kuratora oświaty, poszerzone uprawnienia rady rodziców, możliwość wprowadzenia jednolitego stroju szkolnego. Na posiedzeniu plenarnym w późnych godzinach wieczornych Sejm przyjmuje większość proponowanych zmian w Ustawie o systemie oświaty, w tym nowy tryb powoływania dyrektorów szkół. Większości nie uzyskuje propozycja wprowadzenia jednolitego stroju szkolnego (część posłów PiS – przez pomyłkę, jak twierdzą – głosuje przeciw). Brak quorum uniemożliwia jednak przegłosowanie całości ustawy. Marszałek Marek Jurek zwołuje dodatkowe posiedzenie Sejmu na 7 i 8 marca.
• 6 marca: rząd podejmuje uchwałę o wprowadzeniu rządowego programu „Zero tolerancji dla przemocy w szkole”. Program będzie finansowany z budżetu państwa i Europejskiego Funduszu Społecznego.
• 8 marca: Sejm (w kolejnym głosowaniu) przyjmuje nowelizację Ustawy o systemie oświaty. Projekt trafia teraz do Senatu.
• Hanna Wujowska zostaje powołana na stanowisko doradcy do spraw promocji życia w MEN. Zapowiada, że chce, by obrona i promocja życia stały się elementem nauczania we wszystkich szkołach. MEN opracuje specjalne programy edukacyjne, w których „życie będzie akcentowane jako wartość największa i najważniejsza”, a nauczyciele przejdą odpowiednie szkolenia. 
• Roman Giertych apeluje do dyrektorów szkół, aby zorganizowali zajęcia dotyczące ochrony życia w związku z obchodzonym 24 marca Narodowym Dniem Życia. Zdaniem Romana Giertycha święto jest dobrą okazją, aby młodzieży i dzieciom przypominać o wartości życia człowieka od momentu poczęcia do naturalnej śmierci.
• MEN organizuje konferencję „Matematyka, fizyka i prestiż nauczyciela”. W wystąpieniu na konferencji Roman Giertych mówi o niskiej randze nauk ścisłych w społeczeństwie i słabym zainteresowaniu fizyką i matematyką wśród dzieci i młodzieży. Wyraża nadzieję, że wprowadzenie obowiązkowego egzaminu maturalnego z matematyki zmniejszy problem niedowartościowania nauk ścisłych. Mówi także o tym, że zdobycie podstawowej wiedzy z dziedziny nauk ścisłych jest ważne w codziennym życiu, ponieważ uczy między innymi logicznego myślenia. Zapowiada, że w najbliższych latach resort edukacji planuje przeznaczyć specjalne środki z funduszy Unii Europejskiej na pomoc szkołom w nauczaniu matematyki.

Kwiecień 2007

• Samorząd w Lublinie chce wprowadzić nauczanie religii w przedszkolach. Urząd miasta zdecydował się wprowadzić w życie „Rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w przedszkolach publicznych i szkołach”, znowelizowane w 1999 roku, po otrzymaniu z kurii lubelskiej informacji, że jest wystarczająca liczba katechetów, aby to zadanie wykonać. Rozporządzenie nie nakłada obowiązku prowadzenia religii w przedszkolach, tylko daje im taką możliwość.
• 11 kwietnia 2007: Sejm przyjmuje ostateczną wersję Ustawy o systemie oświaty z poprawkami wprowadzonymi przez Senat. Zgodnie z nowelizacją jednolite stroje szkolne będą obowiązywać w szkołach podstawowych i w gimnazjach, natomiast w szkołach ponadgimnazjalnych o wprowadzeniu mundurków może zdecydować dyrektor placówki po zasięgnięciu opinii rady rodziców. Sejm decyduje również, że szkoły będą mogły wybrać do trzech podręczników do każdego przedmiotu na danym poziomie kształcenia; nie będzie ograniczenia, jeśli chodzi o wybór programów nauczania. Sejm popiera poprawkę o stopniowym wprowadzaniu zasady ograniczenia wyboru podręczników do trzech – od roku szkolnego 2007-2008 stosować się ją będzie poczynając od klasy I i IV szkoły podstawowej oraz od klasy I pozostałych typów szkół. Przegłosowano także m.in. nadanie nauczycielom statusu funkcjonariusza publicznego i obowiązkowe bramki internetowe.
• MEN zapowiada, że rozpocznie procedury zmierzające do weryfikacji podręczników dopuszczonych obecnie do użytku szkolnego.
• W świętokrzyskich gimnazjach i liceach wprowadzony zostaje pilotażowy, regionalny program wychowania patriotycznego. Program opracowało kuratorium oświaty w Kielcach we współpracy z Akademią Świętokrzyską i Biurem Edukacji IPN. MEN zapowiada wykorzystanie tych doświadczeń w całej Polsce.
• Wiceminister Orzechowski pisze list do dyrektorów szkół w związku z opracowanym przez MEN programem wycieczek patriotycznych do miejsc pamięci narodowej: „Uznając, że znajomość Ojczyzny i jej dziejów jest obowiązkiem i wartością, którą szkoła powinna przekazać uczniom w procesie dydaktyczno-wychowawczym także poprzez szeroko pojęte krajoznawstwo, zachęcam do organizowania „podróży historyczno-kulturowych w czasie i przestrzeni”, do miejsc, które tworzyły i tworzą nasze dziedzictwo”. MEN publikuje na swoich stronach internetowych zasady dofinansowania patriotycznych wycieczek przez ministerstwo (szkoła może dostać refundację 30-70% kosztów wycieczki, jeśli złoży wniosek i skorzysta z podpowiedzi resortu), a także dokument (36 stron) zatytułowany „Miejsca pamięci narodowej. Program wycieczek edukacyjnych dla dzieci i młodzieży. Podróże historyczno-kulturowe w czasie i przestrzeni”. W „Programie” – ministerialny spis miejsc, które uczniowie powinni zobaczyć, proponowane tematy i trasy wycieczek krajowych i zagranicznych.
• Roman Giertych podpisuje Rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu oceniania, które będzie obowiązywać od 1 września 2007. Konieczność wprowadzenia takiego rozporządzenia wynikała m.in. z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawie „amnestii maturalnej”. Rozporządzenie wprowadza ponadto od roku szkolnego 2008/09, dodatkowy egzamin gimnazjalny z języka obcego a także przesuwa na rok szkolny 2009/10 obowiązkowy egzamin maturalny z matematyki.

Maj 2007

• Roman Giertych bierze udział w 22. Sesji Konferencji Europejskich Ministrów Edukacji Rady Europy w Stambule. Temat spotkania: „Budowanie Europy bliższej ludziom, Europy włączenia społecznego: rola polityk edukacyjnych”. Giertych w swoim wystąpieniu mówi o edukacji i wychowaniu na podstawie trzech zasadniczych wartości: prawa rzymskiego, kultury greckiej i etyki chrześcijańskiej. Zdaniem Giertycha nie ma możliwości, aby narody Europy mogły się posługiwać jedną kulturą, jednym odniesieniem do historii, tymi samymi wartościami. Podkreśla, że nie może być mowy o budowaniu Europy bez chrześcijaństwa. Informuje, że Polska zgłosiła poprawki do treści rezolucji zaproponowanej przez Radę Europy: zaproponowano m.in. skreślenie z rezolucji artykułów, które dotyczą historii oraz propozycji stworzenia wspólnego podręcznika do historii. W opinii Romana Giertycha budowanie jednej wersji historii wspólnej dla wszystkich narodów jest niemożliwe.
• MEN zapowiada, że już w tym roku zajęcia pozalekcyjne dla uczniów będą prowadzone w soboty i wakacje. Ministerstwo chce przeznaczyć na ten cel dodatkowe 107 mln zł, z czego 60 mln pokryje budżet państwa, 34 mln samorządy jako organy prowadzące szkoły, 15 mln będzie pochodzić z rezerwy przeznaczonej na program „Zero tolerancji”. Pieniądze mają w całości zostać przekazane na prowadzenie np. kółek plastycznych, sportowych, polonistycznych.
• Ukazuje się projekt rozporządzenia MEN w sprawie kanonu lektur. Z listy lektur znikają: Gombrowicz, Goethe, Kafka, Dostojewski i Conrad, Herling-Grudziński. Pojawia się natomiast prawie 50 nowych pozycji, w tym trzy powieści Jana Dobraczyńskiego, książka Jana Pawła II („Pamięć i tożsamość”) oraz opowieść o papieżu „Wujek Karol. Kapłańskie lata Papieża” Pawła Zuchniewicza, „Cesarz” Ryszarda Kapuścińskiego i „Kamień na kamieniu” Wiesława Myśliwskiego. Do spisu dołożono też „Obronę Sokratesa” (w pierwszej wersji projektu błędnie przypisując jej autorstwo Arytstotelesowi).
• Powstaje także lista kilkunastu lektur dla uczniów z klas 1-3, obejmująca m.in. „Plastusiowy pamiętnik” Marii Kownackiej, „Jacek, Wacek i Pankracek” Miry Jaworczakowej albo „Awantura o Basię” Kornela Makuszyńskiego. Według rzeczniczki MEN spis lektur był konsultowany z nauczycielami z całej Polski. Nadzór nad tym działem w ministerstwie sprawuje Mirosław Orzechowski.

Czerwiec 2007

• Różnice w projektach: projekt rozporządzenia w sprawie kanonu lektur, który dostały do konsultacji inne resorty oraz organizacje społeczne, różni się od wersji opublikowanej na stronie internetowej MEN. W wersji poddanej konsultacjom nie ma książek Herlinga-Grudzińskiego i Dostojewskiego, pojawiają się one jednak na internetowej liście nowego kanonu.
• Minister kultury, Kazimierz Ujazdowski, protestuje przeciwko wykazowi lektur szkolnych. Nie zgadza się na wykreślenie z kanonu dzieł Conrada, Kafki czy Goethego. Zarzuca Giertychowi, że lektury dobierał „ideologicznie, zubażając bogactwo polskiego dorobku literackiego”. Przekonuje, że nowy spis lektur trzeba stworzyć na podstawie trzech zasad: literatura patriotyczna, emigracyjna i uwzględnienie najbardziej znaczących twórców. Przeciwko nowemu kanonowi protestuje wiele środowisk inteligenckich, w tym liczni nauczyciele, a także uczniowie.
• Roman Giertych zapowiada w wywiadzie dla „Rzeczpospolitej” powołanie we wrześniu komisji, która zweryfikuje treść podręczników. Prace komisji potrwają dwa lata, rozpocznie je analiza podręczników do historii, później – do języka polskiego. Roman Giertych krytykuje m.in. sposób przedstawiania w podręcznikach Okrągłego Stołu czy brak informacji o śmierci Jana Pawła II. Zdaniem wiceprezesa Polskiego Towarzystwa Historycznego prof. Andrzeja Chwalby minister może zmieniać podstawę programową z historii, ale nie powinien ingerować w wolny rynek podręczników ani w ocenę zdarzeń przez różnych historyków.
• Kościół katolicki składa wyjaśnienie w sprawie oceny z religii na świadectwie: religia ma pełną podstawę programową, wizytatorzy mają prawo kontrolować nauczanie tego przedmiotu, a ocena z niego powinna być równorzędna innym ocenom. W ten sposób Kościół odpiera zarzuty polityków przeciwnych wliczaniu religii do średniej na świadectwie.
• MEN zapowiada wprowadzenie do szkół podstawowych, gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych obowiązkowego przedmiotu wychowanie do życia w rodzinie, w programie którego znajdą się elementy filozofii, antropologii i seksuologii. Jak zapewnia Hanna Wujkowska, doradca ministra edukacji ds. promocji życia, „Na zajęciach nie będzie indoktrynacji. Przedmiot oparty będzie na wiedzy naukowej. Chcemy pokazać dzieciom najkrótszą drogę. Muszą się nauczyć, że to rozum jest najważniejszy, potem emocje, a na końcu popędy. Nie bez powodu to głowa u człowieka jest na górze, niżej jest serce, a najniżej organy płciowe”. Wiadomo, że w programie nie znajdzie się teoria ewolucji Darwina. Ocena z tego przedmiotu będzie wliczana do średniej.
• Roman Giertych wycofuje się z pomysłu weryfikacji podręczników do historii. Zapewnia że żadnej komisji powoływać nie zamierza, bo to wbrew prawu, a podręczniki są stale aktualizowane przez wydawców.
• MEN wycofuje się z projektu wprowadzenia obowiązkowego przedmiotu wychowanie do życia w rodzinie, przyznaje jednak, że trwają prace nad przygotowaniem programu nauczania takiego przedmiotu.

Lipiec 2007

• Roman Giertych zapowiada opracowanie nowych podstaw programowych do przedmiotu „przygotowanie do życia w rodzinie” i do biologii. Na biologii wszyscy powinni się uczyć m.in. o ochronie życia człowieka. Zdaniem ministra każde dziecko powinno się dowiedzieć, że aborcja to zabójstwo. Minister Giertych zastanawia się też nad wprowadzeniem dodatkowej godziny historii i zapowiada prace nad uaktualnieniem podręczników do tego przedmiotu.
• 2 lipca nowy kanon lektur szkolnych pojawia się na stronie internetowej MEN. Wracają: Witkacy, Goethe, Kafka, Conrad, Dostojewski, Herling-Grudziński, nie ma natomiast Gombrowicza. Do kanonu dołączają „Listy Nikodema” Jana Dobraczyńskiego. Pojawia się też „Pamięć i tożsamość” Jana Pawła II i „Będziecie moimi świadkami...” abp. Kazimierza Majdańskiego. 3 lipca rozporządzenie zostaje podpisane. Obowiązywać będzie od września, z początku tylko w pierwszych klasach na każdym etapie edukacyjnym.
• Premier Jarosław Kaczyński zapowiada powołanie zespołu ekspertów, którzy konsultować będą kanon lektur szkolnych. Jeżeli eksperci stwierdzą, że należy zmienić wykaz lektur, zmiana zostanie dokonana.
• Roman Giertych podpisuje nowelizację rozporządzenia o ocenianiu (podpisanego w kwietniu). Nowelizacja, która wchodzi w życie 1 września, przewiduje, że od nowego roku szkolnego stopnie ze wszystkich przedmiotów dodatkowych – w tym stopień z religii lub etyki – będą wliczane do średniej ocen na świadectwie szkolnym.
• Premier Jarosław Kaczyński informuje o zmianie rozporządzenia ministra edukacji w sprawie kanonu lektur. Zapowiada, że w wykazie lektur znajdzie się Gombrowicz, nie będzie tam natomiast „pisarzy klasy średniej, których nie można zaliczyć do klasyków, mimo że dużo książek napisali”. Roman Giertych, którego zdaniem książki Gombrowicza „promują pederastię”, zapowiada, że rozporządzenia zmieniać nie zamierza.
• Premier przedstawia sprawozdanie z rocznej działalności swojego rządu. W drukowanej wersji sprawozdania edukacji poświęcony został przede wszystkim rozdział „Więcej bezpieczeństwa w szkołach” – jako sukcesy rządu wymienia się m.in. program „Zero tolerancji”, wprowadzenie do ustawy o systemie oświaty zaostrzonych kar za stosowanie przemocy wobec nauczycieli, wprowadzenie jednolitego stroju szkolnego, przyznanie nauczycielom statusu funkcjonariuszy publicznych, podwyższenie kwoty bazowej i zwiększenie subwencji oświatowej. W rozdziale „Przywrócona ranga dziedzictwa narodowego” mowa jest o tym, że upowszechnianiu postaw patriotycznych i promocji nowoczesnych form edukacyjnych w prezentowaniu polskiej historii i kultury służyć mają programy „Patriotyzm jutra” i „Świadkowie historii”. Premier zapowiedział także, że rozpoczęła się adresowana do młodego pokolenia kampania społeczna „Pamiętam. Katyń 1940”, w ramach której powstaną scenariusze lekcji, materiały multimedialne i broszury. „Wzmacniamy bezpieczeństwo w szkołach. Podjęliśmy wysiłek, by szkoła przygotowywała do życia we wspólnocie narodowej” – pisze premier we wstępie do sprawozdania.
• Premier wydaje rozporządzenie uchylające rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 3 lipca wprowadzające nową listę lektur szkolnych. Rząd uznaje za konieczne ponowną analizę wykazu lektur. Przebywający na urlopie minister Giertych zapowiada złożenie wniosku w tej sprawie do Trybunału Konstytucyjnego.
• MEN publikuje nowy projekt rozporządzenia w sprawie kanonu lektur. Zdaniem MEN wydanie projektu jest niezbędne po uchyleniu przez Radę Ministrów poprzedniego rozporządzenia. W nowym projekcie nadal nie ma Gombrowicza, pozostała natomiast proza Jana Dobraczyńskiego.

Sierpień 2007

• 13 sierpnia: Roman Giertych odbiera dymisję z rąk Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej. Jego następcą zostaje profesor Ryszard Legutko, senator PiS, wykładowca filozofii na UJ i w Wyższej Szkole Europejskiej im. Ks. Józefa Tischnera.
• Krótkotrwałe spięcie na linii rząd – Episkopat: nowy minister bez entuzjazmu wypowiada się o wprowadzeniu oceny z religii do średniej, co z kolei wywołuje protesty biskupów, m.in. Stanisława Dziwisza i Sławoja Leszka Głodzia. Centrum Legislacyjne Rządu wydaje komunikat, w którym ogłasza, że ocena z religii będzie wliczaną do średniej, ponieważ „rząd działa zgodnie z postanowieniami Komisji Wspólnej Rządu i Episkopatu”.  
  SLD zapowiada skierowanie do Trybunału Konstytucyjnego wniosku o stwierdzenie niezgodności z Konstytucją przepisu wliczającego ocenę z religii do średniej.
• 23 sierpnia: minister edukacji Ryszard Legutko podpisuje rozporządzenie w sprawie podstawy programowej. Zmiany, wprowadzone w nowym rozporządzeniu – m.in. dotyczące matematyki i języka polskiego – będą obowiązywać od 1 września. Oznacza to, że programy i podręczniki do tych przedmiotów stają się w dużym stopniu nieaktualne. Tymczasem tuż przed wakacjami szkoły musiały zatwierdzić szkolne zestawy programów i podręczników, które – zgodnie z nowelizacją ustawy o systemie oświaty z kwietnia 2007 – mają obowiązywać przez trzy lata.
• Na konferencji prasowej 30 sierpnia minister Legutko podkreśla, że „produktem" polskiej edukacji ma być polski inteligent, członek prawdziwej elity społecznej, kreującej wzorce postaw dla całego społeczeństwa. A zadaniem szkoły jest nie tylko przekazywanie wiedzy przedmiotowej ale także wychowywanie dzieci i młodzieży. Nowy minister zapowiada utrzymanie matury z matematyki, zmianę formy egzaminów z języka polskiego, specjalny program dla uzdolnionych uczniów. Informuje o wprowadzeniu filozofii, łaciny i historii sztuki na maturze, jako przedmiotów do wyboru. Zapowiada również usprawnienie procedury dopuszczania podręczników. MEN nie wyklucza weryfikacji podręczników będących już w użyciu – do języka polskiego, matematyki a także historii, ponieważ jest to przedmiot wymagający pilnej racjonalizacji wykorzystania czasu.

Wrzesień 2007

• MEN i Ministerstwo Kultury podpisują „Deklarację o wychowaniu patriotycznym młodzieży prowadzonym przez Ministerstwo Edukacji Narodowej i Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.” Deklaracja podkreśla „niezwykłą rangę edukacji patriotycznej i obywatelskiej w wychowaniu młodego pokolenia.” Realizacja tej deklaracji będzie możliwa dzięki wspólnemu projektowi obydwu resortów pod nazwą „Patriotyzm Jutra”. Jednym z jego elementów będą m.in. wycieczki szkolne szlakami historii.

2. Próba bilansu

W sprawach dotyczących programów nauczania w ciągu piętnastu miesięcy wydanych zostało w sumie pięć rozporządzeń i nowelizacji rozporządzeń, mających wpływ na sprawy programowe, z czego jedno – dotyczące listy lektur – zostało następnie zmienione decyzją premiera. Ponadto znowelizowana został Ustawa o systemie oświaty. Bilans zmian obejmuje:

• Rozporządzenie z 30.04 w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych oraz jego nowelizację z 13.07: na mocy rozporządzenia gimnazjaliści, oprócz egzaminu z języka polskiego i egzaminu matematyczno-przyrodniczego zdawać będą także egzamin z języka obcego; do zestawu przedmiotów, które można zdawać na maturze, doszła m.in. filozofia; nowelizacja rozporządzenia wprowadziła zasadę wliczania do średniej ocen z przedmiotów dodatkowych, w tym z religii;
• kolejne zmiany na listach lektur;
• przepisy w Ustawie o systemie oświaty, nakazujące szkołom wybieranie na trzy lata szkolnego zestawu programów i podręczników; przepisy te znacznie ograniczyły swobodę wybierania programów przez nauczycieli.

Ponadto obowiązkowy egzamin maturalny z matematyki, planowany na rok 2008/09 został przesunięty na rok 2010.

Nowy minister, Ryszard Legutko, dodał do tego zmianę w podstawach programowych języka polskiego i matematyki oraz opublikował ostateczną wersję znowelizowanej listy lektur (Gombrowicz powrócił, Dobraczyński wyleciał).

Jak natomiast wyglądały plany i zapowiedzi? Warto wskazać główne wątki, pojawiające się w debacie na temat programów nauczania.

Na plan pierwszy wysuwa się wychowanie patriotyczne. Wśród związanych z tym tematem projektów był m.in. projekt wprowadzenia osobnego przedmiotu pod takim tytułem i projekt rozdzielenia lekcji historii powszechnej i historii Polski, kilkakrotnie powracał także wątek rewizji podręczników do historii i języka polskiego. Jedyna zmiana prawna w tej dziedzinie dotyczy listy lektur, niemniej jednak MEN podjął cały szereg konkretnych działań. Znalazły się wśród nich:

• promocja hymnu polskiego w szkołach (patrz też rozdział „Język władzy”, w którym publikujemy list ministra Orzechowskiego w tej sprawie);
• opracowany i opublikowany w kwietniu 2007 program wycieczek p.t. „Miejsca pamięci narodowej. Program wycieczek edukacyjnych dla dzieci i młodzieży. Podróże historyczno-kulturowe w czasie i przestrzeni”
• biuletyny IPN, rozsyłane za darmo do szkół.

Już po objęciu stanowiska ministra przez Ryszarda Legutkę podpisana została „Deklaracja o wychowaniu patriotycznym młodzieży prowadzonym przez Ministerstwo Edukacji Narodowej i Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.” Wygląda na to, że przynajmniej program wycieczek patriotycznych zostanie z nami na dłużej.

Jeśli chodzi przyrodoznawstwo, dominowały dwa tematy – ewolucja, której przeciwnikiem okazał się być Mirosław Orzechowski i szeroko rozumiana promocja ochrony życia. W MEN powstało stanowisko doradcy ds. promocji ochrony życia w szkołach. W lutym 2007 prasa donosiła, że MEN sprawdza, w jaki sposób podręczniki do biologii przedstawiają układ rozrodczy człowieka. Latem 2007 mówiło się także o nowym programie przedmiotu wychowanie do życia w rodzinie.

Kolejnym ważnym tematem była religia. Nie doszło do zapowiadanego wprowadzenia matury z religii, jednak prace nad tym projektem trwają. Warto przy tym zauważyć, że inicjatorem był tutaj Kościół: 13 stycznia 2006 odbyło się spotkanie Rady Naukowej Konferencji Episkopatu Polski, na którym postawiono wniosek, aby rozważyć możliwość zaproponowania religii jako równoprawnego przedmiotu na maturze. Przewodniczący Rady, bp Stanisław Wielgus, mówił wówczas, że warto o tym pomyśleć, gdyż brak tego przedmiotu na maturze „jest niedowartościowaniem, spychaniem na margines, pewnej określonej wiedzy”.

W ramach dyskusji o nauczaniu religii Roman Giertych zgłosił też projekt wprowadzenia filozofii do szkół (był to zresztą jedyny pomysł Romana Giertycha, wart, bo go pochwalić) – uzasadniał ten projekt mówiąc, że filozofia pozwala lepiej rozumieć religię, mówił także o uczeniu logicznego myślenia i prowadzenia dyskusji.

Nauki ścisłe zajmowały w debacie programowej zdecydowanie pośledniejszą pozycję. W marcu na konferencji „Matematyka, fizyka i prestiż nauczyciela” Roman Giertych mówił dużo o potrzebie podniesienia prestiżu nauk ścisłych. Jednocześnie jednak zadecydował o przesunięciu terminu wprowadzenia obowiązkowej matury z matematyki (nota bene, obradująca w lutym Rada Dzieci i Młodzieży przy Ministrze Edukacji Narodowej wyraziła poparcie dla wprowadzenia mundurków i aprobatę dla zwalczania przemocy w szkołach, skrytykowała natomiast projekt wprowadzenia matury z matematyki w 2009 roku).

Wiele z tego, co w sprawach programowych robiono i mówiono w MEN w ciągu ostatnich piętnastu miesięcy, wpisuje się w szerszy kontekst, jakim jest prowadzona przez PiS polityka historyczna. Wpisuje się w sposób dość szczególny; na postawę, słowa i działania Romana Giertycha i Mirosława Orzechowskiego można spojrzeć jak na z lekka karykaturalne wyolbrzymienie działań i poglądów PiS. Ale można też zadać sobie pytania, czy przypadkiem nie jest tak, że Roman Giertych był tym, kto wypowiadał na głos poglądy i opinie, których nie wypadało wypowiadać na głos działaczom Prawa i Sprawiedliwości?

Na koniec warto podkreślić pewien szczególny aspekt sposobu uprawiania polityki przez Romana Giertycha. Jak wynika z zamieszczonych tutaj materiałów, większość działań MEN, także w sferze programów nauczania, polegała na zapowiedziach, ogłoszeniach, konferencjach prasowych i wywiadach. Pomysły pojawiały się i znikały. Przez ponad rok byliśmy świadkami tego, jak dalece słowo, czysta propaganda może kształtować rzeczywistość. Wiąże się to ze sposobem działania mediów, które chętnie chwytają różne tematy, natomiast znacznie mniej chętnie prowadzą systematyczny monitoring konkretnych zagadnień czy działań (nie jest to zresztą ich zadaniem). To, co ogłoszone w mediach, staje się pewnego rodzaju faktem tylko dlatego, że zostało ogłoszone; dalsze losy tego „czegoś” często są już mniej istotne. A jednocześnie – czego nie ma w mediach, nie istnieje. To banalna obserwacja, znakomicie znana specjalistom od PR i od propagandy. Przykład Romana Giertycha pokazuje, że przynajmniej niektórym politykom także.

Otwórz rozdział w formcie Acrobat Reader (pdf)